Manuel Iturrioz

Orexako gipuzkoar hau Arizkuneko baserri batean morroi ibili ondoren herrira itzuli eta artzain lanetan hasi zen. Bazirudien bere bizitza osoa nekazal munduari lotua emango zuela, baina bat-batean ardiak saldu eta Tolosara joan zen lan bila. Handik urte batzuetara Diputazioko ezagun batek bultzatuta mikelete sartu eta gerra aurreko eta gerra hasierako urte gatazkatsuek Donostian harrapatu zuten. Milizianoekin elkartu eta Euskal Herrian izan ziren gerra zibileko guda gehienetan hartu zuen parte. Asturiasen preso egin zuten, baina mugaz bestaldera ihes egitea lortu ondoren, berriro Bartzelonatik sartu eta Segre eta Ebroko bataila handietan ibili zen borrokan kapitain mailarekin. Gerra galdu zutenean Frantzia aldera pasatu, kontzentrazio eremutik ihesi eta Donibane Lohitzunen zegoela Bigarren Mundu Gerra piztu zen. Orduan ihesaldiak antolatzen zituen sare betean (Comète sarean) sartu zen alemanen eremu okupatuan erortzen ziren hegazkinlariei muga Espainia aldera pasatzen laguntzeko, preso egin zuten arte. Baina berriro ihesi joan zen eta bolada batean makietara pasatu nahi zuten gazteei muga zeharkatzen lagundu zien, ibilaldi haiek kontrabando pixka bat egiteko aprobetxatuz. Azkenik, bizimodu klandestino hura uztea erabaki zuen, eta lan munduan murgildu zen orduko zuen familia aurrera ateratzeko.

Euskal herritarren burujabetza

Euskal herritarron burujabetza. 1793-1919 Autogobernu auziaren bilakaeraz.

Norbanakoen giza eskubideak, zoriontasuna, independentzia, eskubide politikoak, zergak ordaintzerik ezin ordezkariak izan ezean, aldarrikatuz abiatu zen iraultza liberala bai Ipar Ameriketan (1776) bai Frantzian (1789). Espainiako erresuma atlantikoko alde bietan izatetik, 1812ko konstituzioak, nazio bakarra zela agiri zuen. Bizkaiko Batzar nagusiak eta Gipuzkoak ere, 1812ko Espainiako konstituzio berria zin egiterakoan, foruen bidezko konstituzioa ere nahi zutela erabaki zuten. Konstituzio bien arteko uztartzea eskatu zuten. Gerra giroan ernetzen joan zen iraultza liberala. Eta Espainiako Parlamentuan “euskal auzia” deritzana txertatu zen. Aldian aldiko arazo parlamentarioa bihurtu zen eta

Euskal auziaren bilakaera politikoa eta legezkoa aztertzen da liburu honetan.

Euskal Batzar nagusiek aginte politiko eta finantzak kudeatzen zituzten. Euskal bilkura komunak («Konferentziak») erakundetu egin ziren. Foru konstituziotik «Euskal konstituziora» jauzia emanez, euskal nazionalitatea zela bistakoa bihurtu zen 1860ko hamarkadan, Espainiako erresuma liberalaren baitan. Baina 1877an Espainiako Gobernuak Batzar nagusiak ezabatu egin zituen. Kontzertu ekonomikoaren bidezko autogobernu fiskala iraun zuen baina berriz aginte politikoaren aldarrikapenak izan ziren: 1918an Eusko Gobernuaren aldarrikapena egin zen eta euskal burujabetza, naziogintza europarraren baitan. Lehen autonomia estatutuak idatzi ziren, baina Espainiako Parlamentuak berriz ere onartu ez.

Zer da Foru Konstituzioa, Konstituzio liberalen garaian? Zer Euskal Konstituzio politikoa 1852an? Zer euskal Batzar Nagusien burujabetza? Eta euskal nazionalitatea 1864an? Noiz eta zergatik desegin zituen Espainiako Gobernuak Batzar Nagusiak? Zergatik 1917an berriz ere

burujabetza politikoa eskatu zen? Eta ondoren autonomia Estatutua eta Eusko Gobernuaren antolaketa?

Marta ante el espejo

Marta tiene alrededor de diecisiete años. O los tenía cuando cruzó al otro lado del espejo, al de la eternidad vacía, indolora, irreversible.
El espejo ante el que ahora recuerda los últimos meses de su vida no le devuelve su imagen. Solo recuerdos. Pero también sensaciones.
El alivio de no tener, por ejemplo, que oír el llanto de su madre, o los ecos de la sorda desesperación de su padre. La sensación de liberación que le produce no verse obligada a simular que come, o peor aún, comer realmente algo para satisfacer a su familia…
En un monólogo teatral que se lee como un relato, Marta se habla a sí misma con la franqueza y crudeza propia de su condición, limando mediante la ironía las aristas de unos recuerdos que, irremediablemente, la conducirán a la añoranza de aquella Marta que un día dejó de ser.

Canoso

ace más de diez años, un oso polar apareció en la costa del sur de Argentina, y todos los
expertos determinaron que había llegado nadando a lo largo de al menos, 2.000 kilómetros. Una
hazaña increíble que tiene un trágico motivo: el deshielo producido por el calentamiento global
no les permite conseguir alimento, y tienen que cambiar de hábitat para poder sobrevivir. Ello ha
provocado que los osos polares se encuentren entre la larga lista de animales en peligro de
extinción. Esta conmoveora historia explica a los niños y niñas las razones y consecuencias del
cambio climático, de manera que puedan reflexionar acerca de las posibles soluciones.

Nerabeen garrasia (2. argitalpena)

Zer dakigu nerabeen osasun mentalari buruz? Nondik sortzen dira gaztetxoak atsekabetzen ari diren elikadura nahasmenduak, antsietatea, depresioa, autolesioak eta jokabide suizidak? Zergatik geratzen dira hainbeste gazte beren telefonoen amildegi birtualean ordu amaigabeetan kateatuta? Zer sekretu ezkutatzen dira sare sozialen atzean? Ezinbestekoa da aztertzea sare horien benetako funtzionamendua, inpaktu kognitiboa, emozionala eta mentala, eta, era berean, harreman sano bat bilatzea nonahi dagoen teknologia horrekin. Baina haratago joan gaitezen: zer gertatzen ari zaie gure gazteei? Zergatik ugaltzen ari dira osasun mentaleko arazoak aurrekaririk gabeko mailetaraino? Merezi du elikadura-nahasmenduen, antsietatearen, depresioaren, autolesioen eta jokabide suiziden labirintoan murgiltzea, haietan inguruneak izan ditzakeen eragin kezkagarriak argitze aldera. Zerk bultzatzen ditu joera kezkagarri horiek? Zeintzuk dira buru-hausgarri honen gakoak? Eta garrantzitsuena: nola lagundu dezakegu? Liburu honek erantzun nahi die galdera horiei guztiei. Horretarako, egileek planteamendu holistiko batetik jorratu dute gaia, zorroztasun handieneko ebidentzia zientifikoa, lehen mailako profesionalen jakintza eta esperientzia, egiaztatutako tresna praktikoak eta patologia horiei aurre egin dieten pertsonen benetako testigantzak bateratuz. Planteamendua integrala eta erabat dibulgatzailea da, ulerterraza eta praktikoa, eta tresna praktiko bat eskaintzea du helburu –irakurlearen kualifikazio-maila edozein dela ere–, nerabeen osasun mentalaren mundu konplexua esploratzeko, erronkak prebenitzeko, ulertzeko eta eraginkortasunez heltzeko funtsezko informazioa eskainiz, bereziki eskola-, familia- eta gizarte-esparrutik. Azken batean, itxaropenerako itsasargi bat eskaintzen du liburuak, eta ekintzarako premiazko deia ere bai, gure gizarteari eta, bereziki, gure nerabeei erronka gogorrak planteatzen dizkien garai honetan.

Eguraldiaren euskara

Liburu honek protagonista behinena du bere baitan: aro-bidaiaria. Denbora-bidaiari batek ez bezala, hark ez du atzera-aurrera egiten denboran barrena, baizik eta beti aurrera egiten duela, herriz herri, eguneroko solasaldietan erabiltzen diren arotitzak –eguraldiari buruzko hitzak– Bildu nahian, uste sendoa baitu hitzak komunitate kultural baten ordezkari bereizgarrienetarikoak direla; maiz, hitzak ez ezik, esapideak, atsotitzak eta mundua ulertzeko erak entzun eta jasoko ditu. Den-dena zorroratzeko gogoahartuko du bidaia-kaiera batean, baina, hainbeste kontu azalduko zaizkio, ezen, bidaiaren une jakin batean laguntza eskatu beharrean egongo baita, bidaia pentsatutako moduan amaituko badu. Euskal Herriko herrialde guztietan gaindi ibiliko da, Getxon hasi, oraindik jatorrizko hizkera gordetzen duen Bizkaiko herria, mendebalderenean kokatua, eta Eskiulan bukatu, Euskal Herritik kanpoko herri euskalduna, Biarno aldean. Elkargune ugari erabiliko ditu herritar eta adituekin aroaren hitzez jarduteko: kultur etxeak, udaletxeak, euskaltegiak, euskara-elkarteak, tabernak, elizak, parkeak… edozein toki eder zaio aro-bidaiariari herritar eta adituekin ihardukitzeko. Saiakera nobelatua da, xedea erakutsi, azaldu eta irakastea baitu, baina eleberritik, kontakizunetik ere badauka, fikziozko eta benetako pertsonaiak bidaia guztian zehar, han-hemenka, agertzen dira-eta. Jakina, hunkigarriena, liburua hasieratik amaitu arte irakurtzea da, baina irakurleak aukeran du zuzen-zuzenean herri edo eskualde batera jotzea, zein ele erabiltzen diren ikasteko, edota bidaian barrena agerturiko hitz guztien aurkibideaz baliatu, non erabiltzen diren begiratu eta testuingurua irakurtzeko.

El regreso de Saturno

Los quince relatos que componen este volumen visitan los territorios del primer encuentro, del reencuentro y de la despedida.
Una mudanza, una operación, una muerte. Un pacto entre dos amigas a la orilla de una playa y una cena que lo cambia todo.
Cuerpos que se encuentran y se desperdigan, y en los que los personajes se mueven entre lo extraño y lo cotidiano, la realidad y la fantasía, mientras se contemplan con la extrañeza de quien observa su reflejo en el espejo de una feria.
Un libro luminoso y perturbador, que oscila entre el humor, la melancolía y el desgarro, mientras examina lo que a todos nos mueve pero a los protagonistas parece paralizar: el miedo y el deseo.
Dos de los relatos recogidos en el presente volumen han sido galardonados en sendos importantes certámenes de narrativa breve.

El reflejo de la tibieza

Ane y Xabi forman una pareja común, con una vida completamente normal. Ambos son amigos íntimos de Elene, y los tres juntos van de vacaciones a Portugal. Un año después de ese viaje, nada será igual. Ane cuestiona las decisiones que ha tomado a lo largo de su vida. Una por una. Son dudas que nunca antes había sentido. Dudas que llegan al punto de cuestionar su propia identidad, tanto la que muestra ante los demás como ante sí misma.
A modo de contrapunto, Elene es un espejo para Ane. Es el reflejo de la vida que Ane siempre ha querido vivir. Ane y Elena se buscan la una a la otra, pero más aún buscan su ser más profundo. Y esa búsqueda no dejará nada intacto: el cuerpo, el género, la intimidad, los roles, las relaciones, el amor, la construcción de la identidad, en definitiva.
Se trata, en definitiva, de una novela sobre las relaciones interpersonales, la forma en que se plantean, se mantienen y se destruyen o se transforman.

El pueblo no perdonará

ETA asesinó al padre de Oihana hace veintidós años, cuando ella tenía diecinueve.
La herida de Oihana sigue viva, pero no habla de ello con nadie. Tampoco ha contado nada, claro está, a sus hijos, aunque en el fondo de su ser sienta que hablar de ello les haría bien a todos.
Un día recibe la inesperada llamada de un antropólogo que recoge testimonios de diferentes víctimas, y desea reunirse con ella.
Ese encuentro abrirá la espita de la memoria.
La autora aborda un tema doloroso con absoluta sensibilidad, sustituyendo proclamas y prejuicios por un hondo esfuerzo de empatía, delicadeza y emoción. Porque el ungu¨ento de palabras también puede contribuir a mitigar los viejos padecimientos.
La novela ha sido galardonada con el Premio Igartza en su edición nº XXII.

Comadres

Las veintiún narraciones que componen este libro hablan, de un modo u otro, de madres. Pero también de las intenciones y pulsiones de ser o no ser madre. O de las múltiples y contradictorias maneras de ser o no ser madre. Y de lo que conlleva ser madre o no serlo, o de lo que se lleva consigo, quizá para siempre en uno y otro caso.
De todo ello tratan estas sólidas narraciones de Goiatz Labandibar. Y también, por supuesto, de las hijas e hijos que confieren a una mujer el estatus de madre, así como de las relaciones y contradicciones que entre esta y aquellos se establecen.
En definitiva, los relatos se centran en la forma de vida de las mujeres (no de «la mujer» como arquetipo), y escrutan ese momento en el que ser o no ser madre se convierte en una vivencia nuclear.
La autora se vale para ello de muy diversos registros. Algunas piezas rezuman ironía, otras adoptan cierto aire de crónica, no son raros los relatos que se adentran en la reflexión o en la historia de mujeres y tiempos concretos. necesaria.
Pero todas las narraciones respiran una intención literaria común: indagar en la conciencia de los personajes, siempre de la mano de una curiosidad sostenida, a través de los razonamientos que sustentan sus acciones y conductas. Y ciertamente esa intención cuaja en un espléndido logro literario.